Select the search type
 
  • Site
  • Web
Search

Chi tiết tin

CUỘC KHỞI NGHĨA VIỆT NAM QUANG PHỤC HỘI NĂM 1916 VÀ HỒ SƠ LƯU TRỮ TẠI PHÁP

Ngày đăng: 16:16 | 09/11 Lượt xem: 757

Cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quang phục hội ở Trung Kỳ dự định nổ ra vào ngày mồng 3 tháng 5 năm 1916. Song bị bại lộ và bị trấn áp. Tuy nhiên, cuộc khởi nghĩa vẫn được tiến hành tại Tam Kỳ. Tư liệu về cuộc khởi nghĩa này không nhiều, nhất là tư liệu gốc. Nay nhân kỷ niêm 100 năm diễn ra cuộc khởi nghĩa ở Tam Kỳ, chúng tôi điểm lại diễn biến chính của cuộc khởi nghĩa, đồng thời giới thiệu tư liệu mới trong hồ sơ lưu trữ của Pháp.
1. Cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quang phục hội
Cuộc khởi nghĩa Việt Nam Quang phục hội do Thái Phiên, người làng Nghi An, huyện Hòa Vang, tỉnh Quảng Nam (nay thuộc phường Hòa Phát, quận Cẩm Lệ, thành phố Đà Nẵng) lãnh đạo năm 1916 với sự tham gia của Trần Cao Vân, người làng Tư Phú, phủ Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam (nay là xã Điện Quang, thị xã Điện Bàn, tỉnh Quảng Nam) và vua Duy Tân.
Theo kế hoạch, cuộc khởi nghĩa sẽ tiến hành vào đêm mồng 3 rạng ngày mồng 4 tháng 5 năm 1916 khi có lệnh súng thần công nổ ở kinh đô Huế và tín hiệu lửa đốt trên đỉnh Hải Vân. Nhưng bị bại lộ và người chỉ huy cuộc khởi nghĩa là Thái Phiên bị bắt ngay trong đêm ngày mồng 3 tháng 5. Do đó, ông không thể phát lệnh cuộc khởi nghĩa bằng súng thần công được, khiến cuộc khởi nghĩa bị thất bại. Trần Cao Vân đưa vua Duy Tân lánh ra ngoại ô kinh đô Huế để tìm đường rút về chiến khu, nhưng đã bị quân Pháp bắt ngày mồng 6 tháng 5. Khâm sứ Trung kỳ đã thông báo trước tình hình cho các Công sứ Pháp các tỉnh từ Quảng Bình đến Bình Định để đối phó với cuộc khởi nghĩa có thể xảy ra.
Do không nhận được lệnh phát động cuộc khởi nghĩa từ kinh đô vào đêm mồng 3 tháng 5 năm 1916, nên ở các tỉnh Trung Kỳ, nghĩa quân đã tự giải tán hoặc bị quân Pháp giải giáp. Duy nhất ở phủ Tam Kỳ cuộc khởi nghĩa vẫn được thực hiện, mặc dù không nhận được lệnh khởi nghĩa từ kinh đô Huế. Bởi lẽ, trước đó các sĩ phu yêu nước ở phủ Tam Kỳ đã nhận được mật dụ của vua Duy Tân hiểu dụ tham gia Việt Nam Quang phục hội, nên đã quyết tâm nổi dậy đánh Pháp.
Nhân dân phủ Tam Kỳ đã bí mật ủng hộ nghĩa quân của Việt Nam Quang phục hội và tham gia nghĩa quân. Tuy nhiên, cuộc khởi nghĩa bị trấn áp, nhiều nghĩa binh bị bắt và bị kết án tù tội. 
Cuộc khởi nghĩa do Việt Nam Quang phục hội tổ chức bị thất bại. Vua Duy Tân bị đày đi đảo Réunion, thuộc địa của Pháp ở Đông Phi, Thái Phiên và Trần Cao Vân, cùng hai quan cận thần của vua là Tôn Thất Đề và Nguyễn Quang Siêu bị chém.
Cuộc khởi nghĩa Việt Nam Quang phục hội, mặc dù trên toàn cục, do âm mưu nổi dậy bị bại lộ nên thất bại ở kinh đô và một số tỉnh khác, nhưng nó đã nổ ra trong một bộ phận tại phủ Tam Kỳ, tỉnh Quảng Nam.
Để góp phần làm rõ hơn cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quang phục hội tại Trung Kỳ, chúng tôi giới thiệu dưới đây tư liệu mới trong hồ sơ lưu trữ tại Pháp.
2. Tài liệu lưu trữ tại Pháp
Hồ sơ lưu trữ tại Pháp về cuộc khởi nghĩa của Việt Nam Quang phục hội khá nhiều. Song ở đây chúng tôi giới thiệu một tập trong số các tài liệu trong Lưu trữ Đông Dương tại Văn khố hải ngoại (Aix-en-Provence, Pháp).
Hồ sơ mang số hiệu 135, ngày 17 tháng 5 năm 1916. Hồ sơ có 5 trang, viết bằng chữ Hán, trên giấy dó. Trang cuối có năm tháng đề ngày 16 tháng 4 năm Duy Tân thứ 10, tức tây lịch ngày 17 tháng 5 năm 1916. Có dấu đỏ của và dấu của phủ Phụ chính  và Thừa biện Trần Đình Kiểm vâng ban. 
Đầu đề hồ sơ này là Thư của phủ Phụ chính. Nguyên văn chữ Hán, chữ viết đá thảo, có một số chữ sai, được đánh dấu bỏ đi. Chứng tỏ đây là bản gốc.
Nội dung văn bản được phiên âm như sau:
Phiên âm:  
Phụ chính phủ thừa liệt kính thư, thời nhất bách tam thập ngũ hiệu.
Đại Pháp khâm sung trú kinh Khâm sứ đại thần Sa Quý Đài đại nhân thanh giám. Tư tiếp hội đồng Hình bộ Tham tri Hoàng Quảng Phô, Binh bộ Thị lang kiêm Hộ thành binh mã Phó sứ Vũ Liêm, lãnh Hình bộ Thị lang Ưng Thông, Đô sát viện Ngự sử Tôn Thất Uyển trình tự.
Bản nguyệt sơ lục nhật thừa Hà hội đồng tra cứu Trần Cao Vân, Thái Phiên đẳng phản nghịch chi dư, mỗ dĩ cụ thủ cung sáo tại án sự thẩm Trần Cao Vân tiết kinh can án thích tứ bất sủy bản phân văn đắc Hoàng thượng  xung linh cảm dư liên thông ngoại sự chi Thái Phiên mưu đồng liêu tập đảng quả tiềm trú Kinh sư tầm Suất đội Siêu, Tam đẳng đề ám thông tín tức từ thông
Hoàng thượng phiến thủ chiếu văn tự phong quan tước yêu giá xuất ngoại dĩ tiện hiệu triệu Suất đội Nguyễn Siêu, Tam đẳng Thị vệ Tôn Thất Đề quân hệ thị hầu tại nội khước cảm thông dữ ngoại nhân Siêu tắc thụ Nguyên soái chi chức trấn thủ Hoàng thành đề tắc dĩ cấm cận thân tùy giá xuất ngoại. Kỳ dư tứ đẳng Dương Đức Tuyên, ngũ đẳng Lê Đình Thưởng, Hoàng Khỏa tập binh, Hoàng Văn Lựu, Nguyễn Kiệt tức Năm Hưu, Lê Chu Hàn, Phạm Thành Chương, Lê Cảnh Vận, Nguyễn Khoan tức Vệ, Phú Liệt, suất đội Lê Viết Kinh, Nguyễn Duy tức xã Dòng đẳng quân hệ cộng mưu thất phẩm đội trưởng Tôn Thất Quyền, bát phẩm đội trưởng Vũ Phượng, cửu phẩm Mai Trí, Vũ Ngô, Lại Hà chúng quân hệ tri tình phân biệt quyền xứ tội thành ưng đắc cẩn án mưu phản đại thông luật tái nội nhất khoản. Phàm mưu phản bất lợi ư quốc lộc mưu nguy xã tắc cập đại nghịch: bất lợi ư quân. Đán cộng mưu giả bất phân thủ dĩ vị hành giai lăng trì áp tử đẳng nhân kì Trần Cao Vân, Thái Phiên, Nguyễn Siêu, Tôn Thất Đề đẳng tứ danh thỉnh ưng chiếu thử luật miễn lỳ lăng trì danh hưởng trảm chủ quyết kiêu thị dĩ chính điển hình. Tồn Dương Đức Tuyên, Lê Đình Thưởng, Hoàng Văn Lựu đẳng tam danh tình tội hiệu trọng. Nhưng thị dữ Trần Cao Vân đẳng tứ danh hữu gian hữu ưng lập quyết hoặc hoãn quyết chi xử. Thỉnh do bản phủ thẩm định thừa như Nguyễn Kiệt, Lê Chu Luân, Phạm Thành Chương, Lê Cảnh Vận, Nguyễn Khoan, Lê Viết Kinh, Nguyễn Duy, Tôn Thất Quyền, Vũ Nhàn, Mai Trí, Vũ Ngô, Lại Hà đẳng khẩn sĩ tra cứu tội danh xác giám tính dữ lưỡng vị đáo khuyết. Sĩ duy thủ cúng tiếu lãnh thừa tục trình thứ biện các đẳng nhân bản phủ chiếu giá án kinh độc hội văn tùy chiếu tình tội chiếu luật tu án phả hợp. Kỳ phạn Vân phạn Phiên, phạn Đề, phạn Siêu thỉnh khai trảm quyết miễn kì kiểu thị. Tồn Dương Đức, Thất Siêu, Hoàng Văn Lựu đăng tam danh sĩ lãnh tục nghị.
Thử kính thư chỉ kỳ mật bằng biện, kính trọng ý. Đồng kính thư.
Duy Tân thập niên tứ nguyệt thập lục nhật. Tây nhất thiên cửu bách thập lục niên ngũ nguyệt thập thất nhật.
Approuvé, Hue le 17 Mai 1916
Thừa biện Trần Đình Kiểm phụng ban.     
Dịch nghĩa:
Nội dung văn bản cho biết, đây là thư của phủ Phụ chính, số 135.
Thư trình lên Đại Pháp khâm sai, Khâm sứ đại thần Sa Quý Đài đại nhân để xem xét. Sau đó trình đến hội đồng Hình bộ Tham tri Hoàng Quảng Phô, Binh bộ Thị lang kiêm Hộ thành binh mã Phó sứ Vũ Liêm lãnh Hình bộ Thị lang Ưng Thông, Đô sát viện Ngự sử Tôn Thất Uyển.
Vào ngày mồng 6 trong tháng, Hội đồng xem xét kẻ phản nghịch Trần Cao Vân và Thái Phiên. Trần Cao Vân mưu cấu kết với Hoàng thượng, Thái Phiên mưu lập bè đảng với Suất đội Siêu ở Kinh đô...
Xem xét tội phạm, xét bốn tên Trần Cao Vân, Thái Phiên, Nguyễn Siêu, Tôn Thất Đề được chiếu theo luật mà miễn tội phạt lăng trì. Còn ba tên Dương Đức Tuyên, Lê Đình Thưởng, Hoàng Văn Lựu thì miễn tội bêu đầu. 
Còn Dương Đức, Thất Siêu, Hoàng Văn Lựu sẽ nghị bàn luận tội.
Ngày 16 tháng 4 năm Duy Tân thứ 10, tức Tây lịch ngày 17 tháng 5 năm 1916.
Thừa biện Trần Đình Kiểm phụng ban.           
  Nội dung thư cho biết đã kết án xử trảm bốn vị cầm đầu cuộc khởi nghĩa là Trần Cao Vân, Thái Phiên, Nguyễn Siêu và Tôn Thất Đề, nhưng miễn tội bị lăng trì, và ba vị Dương Đức Tuyên, Lê Đình Thưởng, Hoàng Văn Lựu miễn tội bị bêu đầu. Ngoài ra, còn danh tính các sĩ phu khác trong cuộc khởi nghĩa này bị án phạt.   
Cũng trong hồ sơ còn có tờ Ủy dụng trạng của Việt Nam quốc Quang phục quân quân Thánh phú do Tổng đại biểu là Cường Để ký.
Tư liệu lưu trữ trên đây góp thêm cứ liệu xác thực tìm hiểu về cuộc khởi nghĩa của nghĩa sĩ Quang phục hội xảy ra ở Tam Kỳ năm 1916, đến nay vừa tròn 100 năm.
Cuộc nổi dậy vũ trang này là một thực tế lịch sử, là một cuộc khởi nghĩa với đầy đủ tính chất của nó do Việt Nam Quang phục hội lãnh đạo, đã để lại một dấu ấn sâu sắc trong truyền thống cách mạng chống Pháp của xứ Quảng địa linh nhân kiệt mà nhân dân Quảng Nam có quyền tự hào và tri ân các anh hùng đã hy sinh quên mình./.
TÀI LIỆU THAM KHẢO
1. Nguyễn Phước Tương. Phủ Hà Đông - Tam Kỳ, những phong trào yêu nước chống Pháp cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. 100 năm phủ lỵ Tam Kỳ (1906 - 2006), 2006.
2. Nguyễn Thị Đảm. Bàn thêm về tên gọi của sự kiện lịch sử vận động khởi nghĩa ở Trung Kỳ. Tạp chí Huế xưa và nay số 9.10.2006.
3. Hồng Lâm. Trần Huỳnh-Tổng Lãnh binh một đạo quân Duy Tân khởi nghĩa năm 1916. Đặc san Tiên Phước 30 năm xây dựng và phát triển, 2006.
4. Hồ sơ Lưu trữ Đông Dương tại Văn khố hải ngoại (Aix-en-Provence, Pháp).

Tác giả: PGS.TS. ĐINH KHẮC THUÂN

[Trở về]

Các tin mới hơn:

Các tin cũ hơn:




























Tra cứu văn bản

© CỔNG THÔNG TIN ĐIỆN TỬ THÀNH PHỐ TAM KỲ - PORTAL TAM KỲ
Đơn vị quản lý: VĂN PHÒNG HĐND - UBND THÀNH PHỐ TAM KỲ
PHÒNG VH&TT THÀNH PHỐ TAM KỲ
Địa chỉ: 70 Hùng Vương - Tam Kỳ - Quảng Nam
Điện thoại: 0235.3852364 - Fax: 0235.3851402
Phát triển bởi Trung Tâm Công Nghệ Thông Tin & Truyền Thông Quảng Nam (QTI)

Tổng số lượt truy cập